Temel Müzik Kavramları - Müzik İşaretleri - Bölüm 2

1.11.6. İfadelendirme İşaretleri
* Staccato: Notaların sıçratılarak seslendirilmesine denir. Diğer bir anlamda kesik kesik de diyebiliriz. Staccato, notanın altına ya da üstüne bir nokta ile yazılarak gösterilir.

Şekil 1.22: Staccato


Çarpma: Asıl sese gidilmeden öce çok kısa bir süre başka sese çarpıp asıl sese dönmedir. Bu şekilde asıl ses vurgulanmış olur.

Şekil 1.23: Çarpma


Tril: Asıl ses ile komşu sesin birbiri ardına oldukça hızlı ve uzunca süren seslendirilmesidir.

Şekil 1.24: Tril

Tremolo: Bir sesin komşu ses ile değil, komşunun yanındaki ses ile birbiri ardı sıra olabildiğince hızlı seslendirilmesiyle elde edilen bir süslemedir.

Şekil 1.25: Tremolo


1.13. Ses Değiştirici (Altere) İşaretler
* Bu işaretler önüne geldiği notayı inceltir (tiz), kalınlaştırır (pes) ya da eski doğal hâline getirir. Ses değiştirici işaretleri iki ana grupta toplayabiliriz.

Şekil 1.26: Değiştiriciler


1.13.1. Evrensel Müzikte Değiştirici (Altere) İşretler


Batı müziğinde her ses arasında yarım ton farkı vardır. Dolaysııyla bir sesi yarım ses inceltmek ve yarım ses kalınlaştırmak için notadan önce bu işaretlerden konur.


*Diyez ( # ) : Önüne konulduğu notayı yarım ses inceltir.

Şekil 1.27: Diyez


* Bemol ( b): Önüne geldiği notayı yarım ses kalılaştırır (pes).

Şekil 1.28: Bemol
*Natüral (doğal): Ölçü içerisine arıza almış veya ton olarak arızalı parçalarda kullanıldığında nota eski sesine-tonuna gelir.

Şekil 1.29: Natüral
1.13.2. Türk Müziğinde Değiştirici İşaretler
Türk müziğinde notalar arası uzaklık batı müziğine nazaran daha azdır. Batı müziğinde yarım perde dediğimiz ses, türk müziğinde on ikiye kadar bölünmektedir. Bu bölümlerin her birine “KOMA” adı verilir. En küçük ses aralığı anlamına gelmektedir. Batı müziğinde yarım aralık veya yarım perde bir komadır.

Şekil 1.30: Türk müziğinde değiştirici işaretler
Yukarıda da görüldüğü gibi Türk müziğinde 4 komalık bakiye, 5 komalık küçük münecenneb, 8 komalık büyük mücenneb, 9 komalık tanini, 12 veya 13-14 komalık artık ikili aralıklıkları (en küçük ses uzaklığı) bulunmaktadır. Bu seslerdeki farklılıkları duyabilmek için çok müzik dinlemek ve müzik dağarcığına hâkim olmak gerekir. Çünkü ses aralıkları çok yakın ve kulağa benzeş gelebilir. İleriki konularda, Türk musikisi makamlarında daha net olarak bu aralıkları görebiliriz.

2. ARALIK VE TERİMLER
2.1. Müzikte Aralık Kavramı, Çeşitleri ve Diziler
Müzik bir bilim dalı olduğu için yazılan bestelenen her şey belirli kalıplar ve kurallar içerisinde yapılmaktadır. Bütünüyle duygu olarak baksak da matematikle iç içe girmiştir. İlk konularda değindiğimiz gibi müzik duyguların dışa vurumudur ve anlamlı olması için de belirli kurallarla uyulması gerekir.

2.1.1. Müzikte Aralıklar ve Çeşitleri
İki ses arasındaki yükseklik farkına denir. Bir ses dizisindeki notaların (sesler) her biri Roma rakamıyla derecelendirilir. I-II-III-IV-V-VI-VII olarak gösterilir. Aralık, kalın ses ile ince ses arasındaki derecelerin sayısı ile ölçülür.

Aralıklar ezgisel ve armonik olmak üzere iki ayrılır.


İki sesin bir biri ardına duyulmasına ezgisel, aynı anda duyulmasına ise armonik aralık denir. İimdi aralık çeşitlerini inceliyelim.


* Küçük ikili: İki nota arasındaki fark yarım ses aralığındadır. Birbirine bitişik iki sesten oluşur. Arada başka ses yoktur. Örnek: mi- fa, si-do, do-re bemol vb.

Şekil 2.1: Küçük ikili


Büyük ikili: İki nota arasında bir tam ses aralığı bulunur. İki yarım aralığın birleşmesinden meydana gelir. Örnek: do-re, la-si vb.

Şekil 2.2: Büyük ikili


Küçük üçlü: Bir tam ve bir yarım aralığın birleşmesinden meydana gelir. Örnek: mi-sol.

Şekil 2.3: Küçük üçlü


Büyük üçlü: İki tam aralığın birleşmesinden meydana gelir.Örnek: do-mi

Şekil 2.4: Büyük üçlü
Tam dörtlü: İki tam ve bir yarım aralığın birleşmesinden meydana gelir. Örnek: do-fa, mi-la

Şekil 2.5: Tam dörtlü
Eksik dörtlü: Bir tam ve iki yarım aralığın birleşmesinden oluşur. Örnek: re-sol bemol

Şekil 2.6: Eksik dörtlü
Artık dörtlü: Üç tam aralığın birleşmesinden meydana gelir.

Şekil 2.7: Artık dörtlü


2.1.2. Müzikte Diziler
 

Dizi: Latince merdiven anlamına gelen “scala” sözcüğünden gelmektedir. Sekiz sesin ardı ardına sıralanmasına dizi denir. Örnek; Do1’den Do2’ye kadar olan seslere “Do” dizisi denir.


Klasik batı müziğinde temel dizi “diyatonik” dizidir. Şekil 2.8’de olduğu gibi. Avrupa’ya özgü bu dizilerin temeli Yunanlıların kullandığı dizilere kadar uzanır (Daha eski dönemler de diyebiliriz. Ör: Frigyen dizisi frigyalılar döneminde kullanılmıştır.) Bunlar:

Doryen

Şekil 2.8: Doryen


Lidyen

Şekil 2.9: Lidyen


Frigyen

Şekil 2.10: Frigyen

Miksoliden

Şekil 2.11: Miksoliden


Majör dizisi (gamı): İki tam bir yarım, üç tam bir yarım (TTYTTTY) aralıklardan meydana gelen diziye majör dizi denir. Bir diziyi majör yapan özellik 1. derece ve 3.derece aralığının büyük üçlü olmasıdır. Major dizilerde do majör dediğimiz C olarak gösterilir (Şekil 2.12).

Şekil 2.12: Major dizi
Bütün majör gamlar bu formülle elde edilir. Eğer tam ses olmama durumu varsa bemol ve diyez işareti koyarak iki ses arasındaki uzaklığı bu formüle uyarlarız.

Minör dizisi (gamı)
Bir majör dizinin 4.derece sesi üzerine oluşturulan yeni dizi minör dizidir. Bir diziyi minör yapan özellik 1. derece ve 3. derece arasının küçük üçlü olmasıdır. Örneğin; Do majör’ün altıncı sesi yani 4. derecesi La’dır. La sesi üzerine kurulan yeni dizi (gam) La minör dizisidir.Uluslararası gösterimi Am dir.

Şekil 2.13: Minör dizi


2.2. Temel Müzik Terimleri


Müzikte çeşitliliği sağlayan da bu işaretlerdir. Bu işaretleri de iki ana gruba ayırabiliriz.


2.2.1. Hız (Hareket) Terimleri
Haraket, bir müzik eserinin hangi yavaşlıkta veya hangi hızlılıkta çalınacağını belirtir. En yavaş en hızlı birçok hız terimi vardır. Bu terimlerin çoğu İtalyancadan gelmedir ve müzik parçasının –notasının- dizeğinin sol üstüne yazılır. Aşağıda görüldüğü üzere ismi ve hızın anlamı verilmiştir.

İsmiAnlamı
GraveÇok ağır
LentoAğır
LargoGeniş
LarghettoOldukça Geniş
AdagioAcele Etmeden
AndanteOrta Yürüme Hızında
ModeratoOrta Hızda
AllegrettoOldukça Hızlı
AllegroHızlı
VivaceCanlı
PrestoÇok hızlı
PrestissimoSon derece hızlı

Örnek:

Şekil 2.14: Hız terimleri


2.2.2. Nüans (Ayırtı) Terimleri

Bir müzik eserinin yorumlanması sırasında, seslere uygulanan kuvvet ya da hafiflik derecelerine nüans denir. Bunlar gürlük terimlerini oluşturur. Terimler İtalyancadır. Terimler nota üzerinde kısaltmalar şeklinde kullanılır. Başlıca nüans terimleri aşağıdadır.

Bu terimlerin nota üzerindeki kullanımı aşağıdaki gibidir (Şekil 2.15).

Şekil 2.15 Tüm terimlerin kullanıldığı örnek


3. RİTİM VE ÖLÇÜ (USUL)

Diğer konularda ritimi vurgulamıştık. Müziği var eden üç temel öge; ritim, melodi ve armoniydi. Ritim kalıpları (ölçüleri) Batı ve Türk müziğinde değişiklik göstermektedir. Türk müziğinde yetmiş iki adet usul vardır. Batı müziğinde ise buna nazaran azdır. Ölçüler aynı zamanda karmaşıktır. Örnek: 7/16, 13/8 gibi.

Bu faaliyette ritimin, ölçünün ve vuruş şekillerinin nasıl olduğunu öğreneceksiniz. Basit ölçü ve vuruşları yapabileceksiniz. Batı ve Türk müziğinde kullanılan vuruş şekilleri ve ölçüler hakkında bilgi edineceksiniz. Bu bilgi dâhilinde dinlediğiniz müziklerde ritmik şekillerin ne olduğu hakında sezgisel bilgi ve basit ölçülerin el hareketlerini (vuruş) yapabilme becerisi kazanacaksınız.

3.1. Ritim Duygusu
Ritim, zamanın belli bir süre içinde eşit veya değişik uzunluktaki parçacıklara bölünmesiydi. Bu bilgiyi önceki vurgulamamızdan biliyoruz.


Müziğin matmatiksel (sayısal) olarak parçalara bölünmesi de diyebiliriz. Bu ritmik yapılar yaşanılan coğrafyanın etkileşimlerine göre farklılık göstermektedir. Örneğin, Türk müziğinde bozlak, İç Anadolu’da var olmuş bir ritmik yapıdır. Mzurka Polonya halk dansıdır ve ritmik yapısı farklıdır. Flemenco ve halk müziği ritimlerinden de birçok örnekler verebiliriz. Ritim duygusunu ilerletmek için çok çeşitli müzikleri dikatle dinlemek gerekir. Bir süre sonra belleğimizda müziksel hafıza oluşacaktır.

3.2. Ölçü (Usul) ve Vuruş


Ölçü: Bir müzik eserinin süre olarak birbirine eşit parçacıklara bölünmesine ölçü denir. Ölçü eşit zaman kümeleridir ve müzik yazısında birbiriden ölçü çizgileri ile ayrılır. Şekil 3.1’deki gibi dizekleri dik kesen çizgidir.

Şekil 3.1: Ölçü


Rakam: Bir müzik eserinin ölçüsü, anahtardan hemen sonra sayısal olarak yazılır. Rakamlar üst üste yazılır. Üsteki rakam ölçüyü oluşturan zaman birim değerlerinin sayısını gösterir. Alattaki rakam ise bu değerlerin niteliğini belirtir. Örnek: 3/4 rakamları, üç adet dörtlük notadan bir ölçüyü tanımlar.

Şekil 3.2: Rakam


Vuruş: Ölçü vurma, zamanın sırasını ve notanın değeri kadar tınlama süresini el hareketleri ile belirtmektir. Enstrüman çalışmalarında ayak hareketleri ile ölçü vuruşlarını da yapabiliriz (Şekil 3.3).

Şekil 3.3: Ölçü vuruşları


3.2.1. Batı Müziğinde Ölçü ve Vuruş Kavramı
Batı müziğinde ölçü ve vuruş kavramı klasik müziğe ayarlanmaktadır.

Ölçü çeşitleri

Basit ölçüler: Bir zamanı meydana getiren değerlerin tümü birlik, dörtlük ya da sekizlik benzeri ikişerli değer işaretine denk düşerse bu çeşit zamanlardan kurulu ölçülere basit ölçüler senir. Basit ölçüler üçe ayrılır. İki zamanlı, üçlü zamanlı ve dörtlü zamanlı. Sırasıyla Şekil 3.4’te göründüğü gibidir.

Şekil 3.4: Basit ölçüler
Bileşik ölçü: Bir zamanı oluşturan değerlerin hepsi noktalı birlik, noktalı ilkilik, noktalı dörtlük ya da noktalı sekizlik gibi bir noktalı değer işaretine denk ise bu ölçüler bileşiktir (Şekil 3.5).

Şekil 3.5: Bileşik ölçüler

Aksak ölçüler: Bir ölçü hem ikili zamanı hem de üç zamanı içeriyorsa bu ölçü aksak ölçüdür. Aksak ölçüler de üçe ayrılır. İki zamanlı, üçlü zamanlı ve dörtlü zamanlı. Sırasıyla aşağıdaki gibidir.

Şekil 3.6: Aksak ölçüler

Vuruş çeşitleri
Vuruş, verilen zamanı elle parçalara bölmektir. Mümkün olduğunca el haraketleri kesin ve sınırlı olmalıdır. El haraketleri aşağı yukarı ve sağa sola pozisyonlarda yapılır.
Vuruşları temel olarak altı başlıkta toplayabiliriz:

İki zamanlı ölçünün vurulması: Birinci zaman aşağı, ikinci zaman yukarı yapılır.

Şekil 3.7: İki zamanlı ölçünün vurulması


Üç zamanlı ölçünün vurulması: Birinci zaman aşağı, ikinci zaman sağa yukarı, üçüncü zaman sola yukarı yapılır.

Şekil 3.8: Üç zamanlı ölçünün vurulması


Dört zamanlı ölçünün vurulması: Birinci zaman aşağı, ikinci zaman sola yulkarı, üçüncü zaman sağa, dördüncü zaman yukarı sola yapılır.

Şekil 3.9: Dört zamanlı ölçünün vurulması


Beş zamanlı ölçünün vurulması


Şekil 3.10: Beş zamanlı ölçünün vurulması


Yedi zamanlı ölçünün vurulması

Şekil 3.11: Yedi zamanlı ölçünün vurulması

Dokuz zamanlı ölçünün vurulması

Şekil 3.12: Dokuz zamanlı ölçünün vurulması


3.2.2. Türk Müziğinde Usul (Ölçü) ve Vuruş
Batı müziğindeki usul ve vuruşun birçoğu Türk müziğinde de geçerlidir. Burada sadece Türk müziğinde geçerli olanları açıklayacağız.

Usul (Ölçü)
Eşit sayıda değişik vuruşlardan meydana gelmiş ritim kalıplarıdır. Türk müziğinde usuller el haraketiyle belirtilir. Diğer bir anlamda tempo tutulur ve bu haraketler eserin sonuna kadar disiplin içerisinde devam eder.
Türk müziğinde usuller; sağ el sağ dize kuvvetli, sol elde sol dize zayıf zamanlı vurularak ifade edilir.

Düm-Tek-Teke-Teka-Tekka-Tahek


Düm: Kuvvetli zaman demektir. Sağ elle sağ diz üzerine vurularak ifade edilir.  

Tek: Hafif zaman demektir. Sol elle sol diz üzerine vurmakla ifade edilir

Teke: Birbirine eşit kısa zaman. Sağ el sağ dize, sol elde sol dize eşit zamanda bir biri ardına vurulur.

Teka: Bir uzun ve bir kısa zaman. Sağ ve sol ellerin, sağ ve sol dizlere vurulmasıyla icra (ifade) edilir.

Tahek: Sağ ve sol ellerin birlikte havaya kaldırılıp dizler üzerine vurulmasıyla icra edilir.

Usul (Ölçü) Çeşitleri
Açıklamalarını yapacağımız on beş zamanlıya kadar olan usullere küçük usul, on beş zamanlıdan yukarı olan usullere büyük usul adı verilir. Basit, birleşik ve aksak ritimler olarak da sıralayabiliriz. Aşağıda küçük (basit, birleşik, aksak) ve büyük usullerden verilecektir.

Nim sofyan (Basit usul): İki zamanlıdır. 2/4’lük ölçüsündedir. Bu usulde oyun havaları, türküler ve marşlar yazılmıştır. Vuruluşu Şekil 3.13’te gösterilmiştir.

Şekil 3.13: Nim sofyan

Semai: Üç zamanlıdır. ¾’lük değerindedir. Bu usulde oyun havaları ve şarkılar yazılmıştır. Vuruluşu Şekil 3.14’te verilmiştir.

Şekil 3.14: Semai

Sofyan: Dört zamanlıdır. 4/8’lik ve 2/4’lük değerlerde vurulur. Vuruluşu Şekil 3.15’te gösterilmiştir.

Şekil 3.15: Sofyan

Türk aksağı: Beş zamanlıdır. 5/8’lik ve 5/4’lük değerdedir. Vuruluşu Şekil 3.16’da gösterilmiştir.

Şekil 3.16: Türk aksağı

 

 

 

 

 

 

 


Yorumlar - Yorum Yaz


Site Haritası